|
Một nhà gánh nước thuê
 Nước giếng Bá Lễ và chỉ duy nhất nước giếng Bá Lễ mới tạo được vị ngọt ngay từ đầu lưỡi khi pha trà và tạo nên hương vị khó quên cho những tô cao lầu phố Hội. Gần trọn đời mình và một phần đời của đứa con trai duy nhất, cả gia đình ấy đã và đang gắn bó với nghề gánh nước thuê từ nước giếng Bá Lễ.
Hội An không chỉ có phố rêu mà còn có nhiều "di sản" khác bằng xương thịt. Bởi vậy họ còn đó mà người đời cứ thấp thỏm âu lo...
Nằm sâu trong hẻm Bá Lễ của phố Trần Hưng Đạo, giếng nước Bá Lễ cũng chỉ như bao giếng nước khác được xây bằng gạch ở Hội An và miền Trung. Ấy vậy mà hôm rồi, nhân đêm rằm, tôi lang thang qua lại thấy chuyện lạ. Mới chập choạng tối, đã gặp rất nhiều người dân sống chung quanh ra thắp hương vái lạy ở giếng. Hỏi, một trong số họ là phụ nữ trả lời: "Thắp hương cho thần giếng và hương hồn bà Bá Lễ. Bây giờ chỉ có người dân sống quanh đây hương khói chớ trước năm 1975, toàn bộ những ai có uống nước giếng Bá Lễ ở Hội An này đều hương đèn đến đây để cúng tri ân...". Tôi thắc mắc vì sao lại phải cúng tri ân thần giếng và bà Bá Lễ, nhưng nghe ra câu trả lời cũng rất sương khói...
Cầu may ở Trung tâm Bảo tồn Di tích và di sản thị xã Hội An, và bất ngờ khi ông giám đốc Nguyễn Chí Trung khoe giếng Bá Lễ là một trong những di tích lịch sử, văn hoá, thuộc quần thể di tích phố cổ Hội An. "Không rõ giếng có từ bao giờ, nhưng theo các nhà khảo cổ thì đây là một giếng cổ của người Chăm, có thể được đào từ thế kỷ thứ 8, thứ 9 - thời kỳ mà người Chăm trao đổi nước ngọt cho các thuyền buôn Ba Tư và Arab để lấy hàng hoá. Cho nên, nói hơi quá một chút, nước giếng Bá Lễ từng là một trong những mặt hàng rất độc đáo của thương cảng Hội An thời kỳ đầu" - ông Trung nói.
Không biết trong quá trình tồn tại, giếng Bá Lễ còn vẹn nguyên như hôm nay thì đã được trùng tu bao nhiêu lần, chỉ biết lần trùng tu có tính lịch sử là khoảng đầu thế kỷ 20. Lúc đó bà Bá Lễ -một người dân sống gần giếng - đã bỏ ra 100 đồng tiền Đông Dương để đại tu giếng. Và cái tên giếng nước Bá Lễ ra đời từ đó...
Nước giếng Bá Lễ có gì đặc biệt? Được nghe "quảng cáo" là nước giếng Bá Lễ, ai lỡ nếm một lần thì không thể nào quên, nên tôi đã uống rất nhiều và nhiều lần, và mang cả... về nhà, nhưng thú thật, tôi không thể nào nhận biết được là nó có ngọt, thơm hơn so với nước của những giếng khác hay không. Nhưng với người Hội An, nó là "một phần tất yếu của cuộc sống" từ nhiều đời nay bởi dù có nắng hạn đến cỡ nào thì nước giếng cũng chưa bao giờ cạn.
Đặc biệt nhiều món ăn nổi tiếng của Hội An như mì Quảng, cao lầu, xí mà... nếu như không dùng nước giếng Bá Lễ để chế biến thì... không ngon là điều có thể biết trước. Pha trà mạn và chè xanh, nếu như không dùng nước Bá Lễ thì... bói cũng không có được cái vị ngọt đến nao lòng nơi đầu lưỡi... Bởi vậy hiện ở Hội An, phần lớn người dân đã có giếng nước bơm, nước máy... nhưng họ vẫn không thể nào thiếu được nước giếng Bá Lễ...
Cha, con và đôi gánh nước...
Chuyện về nước giếng Bá Lễ như một "huyền thoại", nhưng gắn với giếng còn có một "huyền thoại" khác bằng xương thịt: Ông Đường và bà Mỹ, hai vợ chồng gần trọn cuộc đời sinh sống bằng nghề gánh nước giếng Bá Lễ thuê cho người dân phố Hội.
Lang thang bất kỳ chốn nào ở Hội An, hỏi thăm bất kỳ ai về ông Đường gánh nước thuê là được chỉ ngay, tường tận như một người thân thuộc. Thậm chí còn có người xung phong dẫn tôi về tận nhà ông cho chắc. Hôm tôi đến may là được gặp cả hai vợ chồng ông ở nhà. Nhìn hai vợ chồng già tíu tít nhìn nhau chuyện trò trong căn nhà nhỏ chưa tới 20m2, lòng có muộn phiền mấy cũng phải mỉm cười. Nhưng tiếc là không được tận mắt nhìn thấy ông gánh nước vì đó đã là lúc giữa trưa. Ông bảo "mấy chú cần thì mai sớm".
Tên họ đầy đủ của ông là Nguyễn Đường, nhưng dân ở đây cứ quen gọi ông là Đường Bá Lễ vì cuộc đời ông gắn bó với giếng nước Bá Lễ. Sự già nua của một người đã 76 tuổi chỉ hiện rõ ở ông Đường qua những nếp nhăn trên khuôn mặt và đôi tay run run, mà tôi đoán chắc là dấu ấn của những tháng năm lao động nặng nhọc nhưng ăn uống kham khổ. Ngạc nhiên vì da thịt ông vẫn đỏ au và đôi chân trần rắn chắc so với nhiều người cùng tuổi khác.
"Ngày mô cũng gánh mấy chục đôi nước chạy vòng vòng Hội An, răng không chắc, không khoẻ được?" - Ông trả lời câu hỏi bằng một câu hỏi khác, một tính cách điển hình của người Quảng Nam!. Nghe vui, bà Mỹ - vợ ông, đã 78 tuổi - từ dưới bếp lên góp chuyện. Nhưng chuyện của bà lại chuyện buồn, chuyện khó từ xửa xưa.
Bà lớn lên ở Đại Lộc, Quảng Nam, ông là công dân phố Hội, nhưng số phận đưa đẩy thế nào lại gặp nhau ở Sài Gòn, rồi nên chồng vợ. Sau một thời gian lang bạt, năm 1968, hai vợ chồng ông Đường trắng tay dắt díu nhau trở về Hội An. Rồi một gia đình ở Hội An thương hoàn cảnh của vợ chồng ông, cắt cho một khoảnh đất chừng 20 mét vuông để dựng căn lều tạm cho tới bấy giờ.
"Đang tìm mãi không có việc gì làm thì tình cờ tui phát hiện gần như toàn dân Hội An hàng ngày đều tranh thủ đến múc nước giếng Bá Lễ về dùng. Sau mấy ngày đi dò la, vợ chồng tui quyết định sắm hai đôi thùng để gánh nước giúp họ" - Bà Mỹ nhớ lại. Vợ chồng ông Đường gắn với nghiệp gánh nước thuê từ đó.
Gần trọn một đời, vợ chồng ông Đường sống ung dung, tự tại với nghề gánh nước thuê dù trung bình mỗi ngày chỉ kiếm được khoảng 50.000đ, và mỗi năm chỉ làm được có một mùa nắng. Hỏi một ngày ông gánh bao nhiêu đôi nước? Ông Đường nhíu mày: "Nhiều lắm không nhớ hết, chỉ biết gánh khi mô hết mối thì thôi".
Mối tức là những gia đình đã đặt ông gánh nước thường xuyên. Lại hỏi ông có tất cả bao nhiêu mối? Ông lại tưng tửng: "Nhiều lắm không nhớ hết, cũng chẳng biết mối (chủ nhà) tên chi, chỉ nhớ số nhà và tên đường, nghề nghiệp, như chị làm giáo viên, bà bán cao lầu, ông bán bún chả... Gánh xong thì thu tiền, trung bình một đôi nước, người ta trả cho tui từ 3 - 5 ngàn đồng tuỳ theo đường ngắn hay dài".
Mấy năm gần đây, bà Mỹ già yếu nên không còn đi gánh nước nữa mà chỉ còn ông và cậu con trai duy nhất tên là Quốc. Nhắc đến con trai, tự dưng cả ông Đường, bà Mỹ đều nước mắt ngân ngấn. May có chị Khánh Dung - người hàng xóm kịp thời "giải vây". Chị than: "Tội lắm! Quốc bị dị tật bẩm sinh nên năm nay đã gần 50 tuổi, người khoẻ mạnh nhưng tính tình, suy nghĩ lại như trẻ con. Trong năm, các ngày lễ như 1.6, trung thu..., bà Mỹ phải ra phường nộp tiền để... Quốc được nhận quà như bao nhiêu trẻ con khác!".
Bà Mỹ thở dài tiếp lời: "Một năm có bao nhiêu ngày lễ thì nó nhớ vanh vách, nhưng một ngày gánh cho người ta bao nhiêu đôi nước, về hỏi nó cũng chỉ nói có... 3 đôi. Ai hỏi một ngày nó kiếm được bao nhiêu tiền, nó đều nói là...120.000đ. Nó cứ nói rứa cho nên lâu ni ai không biết, họ cứ nghĩ gia đình tui đã giàu to nhờ đi gánh nước thuê. Bởi chỉ riêng nó không đã kiếm được tiền trăm, huống chi cả 3 người cộng lại...".
Khi tôi chào vợ chồng ông Đường thì cũng là lúc Quốc đi gánh nước về. Vừa bỏ đôi quang gánh, Quốc không chào trả tôi mà đi vào... lấy chổi quét nhà rồi giặt khăn lau sàn nhà nơi tôi vừa ngồi. Lau xong, Quốc lại nằm xuống... ngửi ngửi như xem có mùi gì khác không. Vợ chồng ông Đường và chị hàng xóm Khánh Dung đều... cười mếu máo: "Hắn sạch sẽ lắm, ai tới nhà này về, hắn cũng đều làm như rứa cả"...
Có còn "di sản"?
Nghề của gia đình ông không có trong "từ điển" nghề. Nhưng bao nhiêu năm nay, hình ảnh của ông Đường, bà Mỹ và bây giờ là Quốc với đôi nước giếng Bá Lễ len lỏi đến tận các hang cùng ngõ hẻm của phố cổ đã trở thành một phần hình ảnh độc đáo và quen thuộc không thể thiếu của Hội An.
Bởi vậy không ngoa nếu nói rằng giếng nước Bá Lễ là một di tích trong quần thể di tích phố cổ thì trong mắt du khách viễn xứ, và người dân, chính quyền thị xã, gia đình ông cũng là "di sản", là "một phần của Hội An" bằng xương, bằng thịt.
Bởi vậy ông còn đó mà người đời đã thấy âu lo. Đời trần ai, "di sản" nào mà chẳng chứa điều bất trắc. Vợ ông thì đã thôi nghề, ông thì chắc cũng không còn trụ thêm với nghề được bao lăm nữa vì tuổi tác. Nhiều người bảo may ông còn con trai nối nghiệp, nhưng tôi chẳng thấy có gì may, bởi với một tâm hồn trẻ con trong thân xác người lớn như Quốc, chẳng ai nói trước được điều gì...
Thời gian qua, đã có rất nhiều hãng thông tấn quốc tế cùng rất nhiều du khách trong, ngoài nước về Hội An để làm phim, phóng sự về ông, chụp hình chung với ông... Mà ông Đường cũng ý thức mình là một "di sản" đấy nhé! Bằng chứng là khi thấy hiện có rất nhiều người dân Hội An lấy nước giếng Bá Lễ đổ vào can nhựa rồi chở bằng xe bagác, rất thuận tiện và hiệu quả, để đi bỏ theo yêu cầu chứ không gánh, vừa nhọc sức, vừa kém hiệu quả kinh tế như ông, tôi hỏi: "Sao ông không làm như người ta"? Ông vươn thẳng người rồi cười kiêu hãnh: "Họ nói việc gánh nước của tui hiện cả thế giới điều biết, đã trở thành biểu tượng của thị xã nên chừ có muốn bỏ gánh để sử dụng xe cũng không được!".
|
