Giá trị văn hoá đặc trưng của vùng văn hoá Quảng Nam được lắng đọng trong lễ hội, trong phong tục tập quán, tâm lý truyền thống; được kết tinh từ quá trình lao động sáng tạo, lối suy nghĩ, lối ứng xử của cộng đồng các dân tộc anh em cùng chung sống trên mảnh đất này. Lễ hội ở Quảng Nam mang đậm bản sắc văn hoá dân gian truyền thống và rất đa dạng, phong phú, đặc sắc.
   Xin giới thiệu một số lễ hội tiêu biểu tại Quảng Nam

    Lễ hội rước Cộ chợ Được
     Lễ hội rước Cộ diễn ra tại chợ Được thuộc xã Bình Triều - huyện Thăng Bình, gắn liền với truyền thuyết về cuộc đời “Bà" Nguyễn Thị Của. Theo truyền thuyết, “Bà” rất hiển linh, thường cho thuốc chữa bệnh cứu nhân độ thế và trị tội những bọn tham quan, ô lại ức hiếp dân lành. Cũng chính "Bà" đã linh ứng tạo dựng nơi bãi cát hoang vắng này thành ngôi chợ sầm uất, mệnh danh là Chợ được (có nghĩa tự dưng được chợ). Để tri ân, tôn vinh vị nữ anh linh này, hương chức và dân chúng địa phương đã  lập lăng thờ Bà. Hằng năm vào ngày 11 tháng giêng âm lịch tại đây diễn ra lễ hội với các nội dung cầu an, truy niệm đức Bà, múa lân, hát bội, đua ghe và đặc biệt là lễ rước kiệu bà từ lăng thờ đi quanh vùng để dân chúng xa gần chiêm bái.

    Lễ hội Long Chu
     Lễ hội Long Chu được tổ chức vào rằm tháng giêng, rằm tháng bảy âm lịch hằng năm. Đây là lễ hội của cư dân các làng ven biển Hội An để tống ôn dịch bệnh vào lúc chuyển mùa và thường được tổ chức ở đình làng hoặc nơi hội họp của thôn, ấp. Lễ hội có tục rước “Long Chu” (thuyền rồng - một biểu tượng oai linh để trừ ôn, tống dịch) từ đình làng đến nơi cần trấn yểm, sau đó đẩy Long Chu trôi ra biển.
     Trước ngày lễ, các thầy pháp đặt hương án và yểm bùa những nơi cho là có ma quỉ, theo sau là nam nữ thanh niên tay cầm giáo mác phát quang sạch sẽ đường làng, bờ bụi, miệng hát hò đối đáp trong không khí vui vẻ. Vào ngày lễ chính, Thầy Cả làm lễ tế và sau đó là lễ rước thuyền rồng đi trừ tà ma, dịch tế quanh làng. Các trò chơi dân gian, hát bộ, hát hò khoan... kéo dài suốt ngày đêm.

    Lễ hội Cầu Bông
     Được tổ chức vào một ngày đẹp trời của mùa Xuân hàng năm tại sông Hội An, đoạn gần biển Cửa Đại. Lễ hội Cầu Bông có ý nghĩa như một nghi lễ mở mùa cho một năm mới. Trong lễ hội luôn luôn có tiết mục đua ghe vừa là thi trí, vừa để cầu cho dân cư được mùa, nhà nhà bình an và thịnh vượng.

    Lễ Nguyên Tiêu
     Tổ chức tại hội quán Triều Châu và hội quán Quảng Triệu (Hội An) vào ngày 16 tháng giêng âm lịch. Đây là lễ cúng đầu năm của những Hoa kiều gốc bang Triều Châu và Quảng Đông đang sinh sống tại Hội An. Ngoài phần nghi lễ truyền thống, trong lễ Nguyên Tiêu còn tổ chức múa lân, chơi xổ số. Lễ hội thu hút khá đông du khách tham dự.

    Lễ vía Bà Thiên Hậu
     Do người Hoa kiều sinh sống ở Hội An tổ chức tại Hội quán Phúc Kiến và hội quán Ngũ Bang (Hội An) vào ngày 23 tháng 3 âm lịch hàng năm, để tưởng nhớ, suy tôn Bà Thiên Hậu - một vị nữ thần chuyên cứu hộ tàu thuyền mỗi khi gặp nạn trên biển. Lễ vía gồm 2 phần: phần lễ được tổ chức theo nghi lễ truyền thống của người Hoa, sau đó là phần hội có múa lân, xin xăm. Trong khuôn viên rộng, trang hoàng rực rỡ, con cháu và du khách thập phương tham dự đông vui.
 
    Lễ hội Bà Thu Bồn
     Đây là lễ hội truyền thống của người Champa cổ xưa được các thế hệ người Việt kế thừa và bảo lưu đến ngày nay. Lễ hội được tổ chức hằng năm vào ngày 12 tháng 2 âm lịch, tại dinh bà Thu Bồn thuộc xã Duy Tân - huyện Duy Xuyên để tưởng niệm bà BôBô phu nhân (người Champa). Lễ hội diễn ra trong không khí tưng bừng náo nhiệt từ sáng sớm đến tối mịt. Ngoài phần tế lễ còn có đua thuyền, rước cộ, rước nước, múa Champa và hát bội... Trong những ngày này, có lúc con sông Thu Bồn như cuộn sóng bởi tiếng hò reo của các trạo thủ và tiếng cổ vũ nồng nhiệt của người xem từ hai bên bờ, nhưng có lúc lắng đọng, êm đềm trong sự hoài niệm về quá khứ.
     Hiện nay, lễ hội Bà Thu Bồn đã được chính quyền địa phương quan tâm tổ chức thêm nhiều loại hình nghệ thuật và trò chơi dân gian, thu hút ngày càng nhiều các tầng lớp nhân dân và du khách tham gia. Đến với lễ hội, du khách sẽ có dịp thăm lại khu di tích Mỹ Sn - một di sản văn hóa thế giới nổi tiếng.

    Lễ tế cá Ông
     Thường được tổ chức tại lăng Ông vào ngày kỵ (ngày mất) của cá Ông hoặc nơi có cá Ông chết. Lễ tế cá Ông có nguồn gốc tín ngưỡng nguyên thủy của cư dân vùng duyên hải. Sau lễ tế có tổ chức hát bả trạo, hát bội và hát hò khoan.

    Lễ cúng tổ Minh Hải
     Lễ cúng tổ Minh Hải thường được tổ chức tại chùa Chúc Thánh (Hội An) vào ngày 7 tháng 11 âm lịch hàng năm. Lễ cúng bao gồm các nghi lễ liên quan đến Phật giáo. Sau phần lễ là các hoạt động vui chơi giải trí, văn nghệ, cắm trại và thi các trò chơi dân gian.

    Lễ hội đêm Rằm phố cổ Hội An
     Vào những đêm 14 âm lịch hằng tháng - đêm trăng tròn, khắp phố phường Hội An trở thành một sân khấu lớn, lung linh và huyền ảo trong muôn ngàn ánh đèn lồng. Người dân trong những bộ xiêm y cổ xưa, trở thành những diễn viên chính trong các hoạt cảnh ngâm thơ, đánh cờ, chơi mạt chược... làm sống lại khung cảnh phồn hoa của cảng thị xưa với những thú vui dân dã trong ngày hội hè.
    Bắt đầu từ 18 giờ đến khuya, cả khu phố chìm trong tĩnh lặng, không còn tiếng động cơ xe máy, cả du khách và người dân địa phương, cả người Việt lẫn người nước ngoài cùng nhau thong dong bách bộ giữa bầu không khí chân tình tràn đầy cảm xúc và những ấn tượng khó phai.

    Lễ hội "Quảng Nam - Hành trình di sản"
     Là một sự kiện văn hoá - du lịch lớn của tỉnh được tổ chức với nhiều hoạt động phong phú, sinh động nhằm tôn vinh những giá trị văn hoá đặc trưng và quảng bá sản phẩm du lịch Quảng Nam.
     Các hoạt động của lễ hội tập trung chủ yếu tại các điểm du lịch lớn như Hội An, Mỹ Sơn, Cù lao Chàm, hồ Phú Ninh và các làng nghề truyền thống. Lễ hội "Quảng Nam - Hành trình di sản" lần đầu tiên được tổ chức vào năm 2003, từ đó được tiếp nối tổ chức định kỳ 2 năm một lần. Đến với lễ hội, du khách sẽ được đắm mình trong bầu không khí nhộn nhịp, say mê thưởng thức những loại hình nghệ thuật truyền thống mang đậm bản sắc văn hoá Quảng Nam và các vùng miền trong cả nước, tham gia vào các cuộc tranh tài trong những trò chơi dân gian và các hoạt động thể thao, giải trí... Lễ hội cũng là nơi gặp gỡ, giao lưu của các nghệ sĩ, diễn viên, vận động viên... và đông đảo du khách đến từ nhiều nước trên thế giới. 

  Lễ hội Bà Chiêm Sơn.

     Bô lão tìm lễ vật đến dâng Dinh Bà; đàn bà lo quần áo, bánh trái, dọn dẹp đường làng; đàn ông tập gà đá, luyện cờ tướng; trẻ con luyện nghé, dạy trâu cho buổi sinh hoạt mục đồng... Làng Chiêm Sơn (Duy Trinh, Duy Xuyên) cứ đến hẹn tháng giêng lại viếng Dinh Bà.

     Truyền kỳ Bà Đá

     Chuyện kể rằng: ngày xưa, trong một khu rừng nhỏ, dân làng Mậu Hòa phát hiện ra một pho tượng đá. Tất cả dân làng hối hả đến để chuyển pho tượng về thờ. Pho tượng càng ngày càng trở nên nặng một cách kỳ lạ. Sức trai làng không ai bê nổi. Vào một đêm trăng sáng, có 8 mục đồng ở làng Chiêm Sơn mang theo dây thừng và những cây tre chắc dẻo đã chuyển pho tượng nhẹ nhàng như không. Khiêng một đoạn đường, các dây thừng đột nhiên bị đứt. Những vị cao niên của làng Chiêm Sơn quyết định thờ “Ngài” chung với các vị thần Cao Tác của làng. Một lần nữa, pho tượng lại càng nặng hơn không thể nào nhích lên nổi. Từ đó mọi người mới quyết định lập Dinh để thỉnh Bà vào thờ ngay vị trí mà bà đã có ý chọn chỉ thờ cho riêng Bà.

     Dân làng Chiêm Sơn từ đó trở nên yên bình. Mọi tai ương, hạn hán, dịch bệnh đều có Bà Chiêm Sơn che chở. Tương truyền, một vị vua triều Nguyễn có lần kinh lý Quảng Nam đến viếng lăng mộ Hiếu Văn Hoàng hậu và Hiếu Chiêu Hoàng hậu phải đi ngang đường lộ trước Dinh Bà. Khi đi ngang qua, ngựa bỗng nhiên lồng lên rồi vùng chạy. Khi được biết sự linh thiêng của ngôi Dinh và uy lực siêu nhiên của Bà Đá đem đến bình an cho dân làng Chiêm Sơn, ngày mồng 8 tháng 6 năm thứ 5 niên hiệu Duy Tân, Bà được vua ban sắc phong Thái Dương Phu nhân. Tiếp đến ngày 25 tháng 7 niên hiệu Khải Định thứ 9, một lần nữa Bà được tôn vinh Trinh Uyển Dực Bảo Trung Hưng Thái Dương Phu nhân tôn thần. Sắc phong có đoạn: “Ngài được ghi rõ tặng thêm thần hiệu Trai Tịnh Trung Đẳng thần. Đặc biệt phê chuẩn để phụng thờ Ngài và ghi vào hàng Quốc khánh để kính dâng lễ mục cúng kính Ngài theo nghi điển”.

     Trải qua bao thăng trầm, Dinh Bà Chiêm Sơn và truyền thuyết về Bà vẫn được dân làng Chiêm Sơn gìn giữ như một bảo vật truyền thống đời đời. Tháng giêng, sau ba ngày tết, bảy ngày xuân thảnh thơi, dân làng Chiêm Sơn lại cùng nguyện cầu bình an viếng Dinh Bà Đá.

     Hội của làng

     Ngày 11 tháng giêng năm nay, trẻ chăn trâu có một buổi sinh hoạt mục đồng tưng bừng trong chân núi. Những chú nghé con được cậu bé mục đồng đội cho vương miện bằng hoa mua tím chuẩn bị cho hội thi nghé vào buổi chiều. Mười hai con nghé đẹp nhất trong làng cũng được vào hội trên đồng ruộng. Chú bé mục đồng Lưu Thanh Phụng vui hơn ngày tết nghêu ngao đọc thơ “Thi nghé gầy nghé béo./ Toàn hợp tác xã nhà./ Nghé xem chừng cũng hiểu./ Chạy tung tăng tung ta...” rồi hồn nhiên: “Em chăn trâu được mười mấy năm rồi mới được thi nghé vui như lần này”.

     Trên nền đất cũ, cạnh Chùa Vua, Dinh Bà Chiêm Sơn quay về hướng chính nam. Nhà xây theo kiểu xưa 4 mái, trên có gắn bộ tứ linh. Bên trong, chính giữa là nơi thờ Bà. Pho tượng Bà bằng đá sa thạch, thế ngồi cuộn trên thân rắn, 7 đầu rắn tỏa về các phía trên trước, tả hữu, có án thờ, phía ngoài có bàn án lộ thiên. Bên cạnh Dinh Bà là cây cổ thụ tỏa bóng mát bao phủ. Năm nay, lễ hội Bà Chiêm Sơn được công nhận Di tích văn hóa phi vật thể cấp tỉnh ngay vào lễ hội truyền thống. Dân làng không ai bảo ai, từ bô lão, đàn ông đàn bà đến những đứa trẻ chăn trâu đều nô nức chuẩn bị hội làng. Những con gà đá to khỏe nhất được tuyển chọn cho cuộc thi chọi gà. Mục đồng sau buổi chăn trâu ngồi mài mực cho ông đồ trẻ viết câu đối chúc hội, cầu cho mưa thuận gió hòa.

     Hội của làng tưng bừng thâu đêm đến đúng 0 giờ ngày 12 tháng giêng. Mâm lễ tế Bà gồm 1 con chồn quay, 1 con cua đồng, 1 con cá lóc nấu om, 1 nhánh tỏi có cả rễ và lá cùng các nông sản trong làng được vị cao niên cung kính dâng lên Bà. Tuồng hát, bài chòi, câu hò dân gian bình yên xuyên suốt trong đêm. Đúng 7 giờ sáng, lễ rước Sắc phong xuất phát tại bến Giá Ngự về Dinh Bà. Đoàn người tế lễ, lính khiêng kiệu, lính hộ tống và dân làng lần lượt kéo về chật ních “ngôi nhà” chung của làng. Điệu múa, câu hò dân gian hòa quyện trong lời đại tế tại Dinh Bà. Hội tết của làng lại bắt đầu bằng lễ xuống đồng cầu cho mùa màng tươi xanh quanh năm...

                                                                                                            ANH TRÂM - Báo Quảng Nam